Fjarri hugsunum um kirkjugarða

Mig dreymdi skítuga sleif, í miðju uppvaski. Útataða í gamalli sósu gerða úr sveppum, lauk, hvítlauk og niðursoðnum tómötum. Mallaðri niður í potti í modenísku balsamíki og grænmetiskrafti. Skófin væri föst en ég næði samt að nudda hana úr. En á meðan uppvaskinu stæði kæmi ég auga á blett á skaftinu sem mér hefði yfirsést. Áður en mér gefst færi á að vinna á blettinum festist ég í vangaveltum um hvort og hvernig ég á að vinna á honum, í raunveruleikanum réðst ég á hann umyrðalaust. Í huganum hika. Sannfærður um að sleifin sé tandurhrein ímynda ég mér að óhreinindin hafi færst yfir á sálarlífið.

Í sakleysi mínu dreymir mig.

Sælla er að gefa... út

Það er orðið að vikulegum atburði að nýtt bókaforlag sé stofnað. Nú þegar hafa nokkrir aðilar komið sér haganlega fyrir á markaðinum. JPV, EDDA og Bjartur. Öll eru þessi forlög kommersjal á sinn hátt. Bjartur hefur fyrir löngu gefist upp á barningnum og setur í öndvegi Dan Brown og Rowling.

Nýju útgáfurnar eru nokkuð ólíkar. Ólafur Ragnarsson og Pétur Már Ólafsson ætla líklega að keyra á gamla jólabókaævisögumentalítetinu, enda rútíneraðir í því og allt gott um það að segja. Þar er hins vegar lítil von um að nýir og spennandi hlutir séu að fara að gerast Vakan er löngu farin að dotta, í besta falli andvaka.

Félagi Eiríkur Örn Norðdahl tók sig síðan til öllum að óvörum og hlammaði bókaforlags(útibúinu) Traktor niður á Ísafirði nokkrum dögum síðar. Að öllum líkindum verða bækurnar sem þaðan koma ferskari en andvökurnar hans Ólafs en um leið ungæðislegri, jafnvel mistækari, en örugglega ekki leiðinlegri.

Það er einlæg trú mín að það sé pláss á útgáfumarkaði fyrir fleiri forlög en þau sem hafa verið mest áberandi. Meira að segja Skrudda, Salka og PP forlag virðast halda lífi fram eftir öllu. Ef menn ætla sér hins vegar að koma sér almennilega fyrir verður að varast að troða sér inn á sömu hillu og þeir sem fyrir eru. Sóknarfærin liggja annars staðar. Í öllu falli verða menn að skapa sér sérstöðu. Það hefur lengi verið tómarúm á bókamarkaði og útgáfu hér á landi. Kannski vegna þess að lítið hefur verið um ný skrif og nýir höfundar hafa verið nokkurn tíma að koma sér fyrir í hugum fólks. En fyrst og fremst er það vegna Nátttröllsins Eddu sem hefur farið "öruggu" leiðina í langan tíma annars vegar og hins vegar markaðsvænu leiðina. Örugga leiðin kristallast í endalausri upphafningu ólafanna, einaranna og pétranna. Lágkúran Dís og Vaknað í Brussel eru "nýju og spennandi" bækurnar sem Edda gefur út. Því miður eru þær bara nýjar og spennandi í auglýsingunum.

Vonandi eru fleiri forlög á leiðinni. Forlög sem gefa fleiri höfundum tækifæri til að fá borgað fyrir vinnu sína. Eru óhrædd við að gefa út bókmenntir með fagurfræðilegan og listrænan metnað og hafa getu til að selja þær! Megi þau verða sem flest.

Í nýju stúdentablaði eru athyglisverð viðtöl við tvær manneskjur.

Viðmælendurnir, þau Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og Ólafur Stefánsson eiga það sameiginlegt að vera einlægir sannleiksleitendur að því marki að leitin sjálf hafi merkingu en ekki endilega það sem leitað er að. Enda hlýtur það að vera rangt takmark og varla í samræmi við eðli mennskunnar.

Ég viðurkenni það fúslega að ég ber mikla virðingu fyrir þessu fólki, vegna þeirra leiða sem það hefur farið í lífinu. Vissulega hafa þau valið ólíkar leiðir og hafa ugglaust ólíkar hugmyndir um tilveruna. Samt er mikil og nánast ósvífin sjálfsskoðun einkennandi, auk þess sem þau einsetja sér að greina og gagnrýna umhverfi sitt á markvissan hátt. Þau virðast sannarlega vera leiðtogar lífs síns.

Sá eiginleiki að taka ótvíræða stjórn í lífi sínu er mikilvægur og gerir nánast út um möguleikan á að höndla lífsfyllingu (sem fólk getur skilgreint hvernig sem það vill). Frá unga aldri hef ég umgengist (og leitast við að umganga) sterka einstaklinga. Frá þessum sömu einstaklingum hef ég ekki hikað við að taka mér til fyrirmyndar hegðun, hugsanagang og atferli. Eitt sást mér þó að öllum líkindum yfir. Þeim sem sækja sér fyrirmyndir í miklum mæli hættir til að taka síður frumkvæðið seinna meir. Mig grunar að þetta hafi hent mig. Þess vegna eigi ég t.d. erfitt með að taka virkt frumkvæði og fylgja því eftir. Gagnvart öðrum skiptir þetta ekki höfuðmáli. Hitt er mikilvægara og það er að fólk takist á við það hlutverk að vera leiðtogi síns eigin lífs, sú velgengni er mikilvægust. Annað kemur í framhaldinu af því.

Fyrsta skrefið í lausn vandamála er að gera sér grein fyrir þeim. Ég lít svo á að það sé um það bil stigið.

Norður af landinu lúrir hafísinn. En vorið er ekki langt undan og ísbirnirnir láta vonandi ekki sjá sig úr þessu.

Að baki er erfið vika. En nú er henni lokið og ekkert að gera nema bíða eftir því að hlutirnir komist í jafnt lag. Oftast þegar skyggir í tilverunni hef ég verið fráhverfur miklum samskiptum og þaðan af síður kosið að tjá mig á þessum vetvangi. En í ljósi reynslunnar og meðvitundar minnar um ferlið sem fer í gang, kýs ég að gera það engu að síður. Maður sigrar ekki nema maður sæki.

Framundan eru ótal verkefni sem verður að leysa og það gerist ekki nema með því að ræsa vélina. Í þessu tilviki verður að handsnúa henni í gang og gefast ekki upp þó að illa gangi. Mér virðist eins og hún sé að taka við sér.

Áður en farið verður af stað læt ég hana hitna vel og lengi enda má hún ekki við miklu álagi, sérstaklega ekki í þessum helvítis kulda sem hefur lagst yfir okkur.

Hún leit á mig öðru sinni og hörfaði síðan eins og frá dauðanum sjálfum; svo hneig hún niður og gaf frá sér óstöðvandi flaum af ómannlegum öskrum

Ég tengi tunglið við blóðið úr mæðrum, við tíðarblóð sem gefur frá sér viðbjóðslegann daun.
Ég elskaði Marcelle en græt hana ekki. Sé hún dáin er það mér að kenna, þó að það komi fyrir að ég loki mig inn í kjallarakompum tímunum saman vegna þess að mér verður hugsað til Marcelle, þá er ég engu að síður reiðubúinn að byrja upp á nýtt og láta hana til dæmis síga niður í klósettskálina með höfuðið á undan og hárið ofan í. En hún er dáin og með mér lifir ekkert nema atburðir sem færa mig nær henni þegar síst er að von. Burtséð frá þessu er mér ógjörningur að festa hendur á nokkrum böndum milli mín og hinnar látnu, og fyrir vikið eru flestir dagar mínir markaðir djúpum leiða.

(Saga augans, Bataille)

Erfiðri vakt er lokið. Ein af þeim erfiðari. Barvinna er bara fyrir þá hressu og heilbrigðu. Ég var hvorugt í kvöld. Af hverju fullorðnir menn þurfa að herma eftir risaeðlum þegar þeir eru að skemmta sér er mér óskiljanlegt, líklega af því að fólk er upp til hópa fífl. Ég tók bara leikskólatrikkið á þetta og sagði þeim að hætta þessum helv... hávaða og haga sér eins og menn. Fyrir vikið uppskar ég T-rex hvæs og öskur næsta klukkutímann. Mental note, ekki hvetja fávita með því að veita þeim athygli.

Í minningunni sitja tvær vaktir sem voru mér sérstaklega erfiðar. Önnur þeirra, sú fyrri, var á Þórshöfn, líklega 1993. Við vorum að landa úr færeyskum togara. Allt draslið var ísfryst og lá í hólfum sem þurfti að losa um og handmoka svo þorskinum ofan í kassa sem voru hífðir upp um lúguna. Íslenskir togarar hafa ekki verið svona útbúnir í 20 ár og því var vandamál að finna rétta kassa og hífingarbúnað o.s.frv. Til að koma draslinu upp úr skipinu áður en það myglaði í lestunum var brugðið á það ráð að nota hífingarbúnað sem passaði ekki alveg á kassana, en svona næstum því. Það vildi því gerast nokkrum sinnum að kassarnir komu fljúgandi niður í lest þegar festingarnar hrukku af. Allt þetta skapaði netta spennu á vaktinni. Þegar 18 tímar voru liðnir fór ég upp á dekk og fékk að segja kranamanninum til. Við vorum orðnir góðir félagar færeyinganna, höfðum spilað við þá fótbolta og drukkið bjór með þeim. Þetta voru samt engir hressir strákar á okkar aldri heldur fúlskeggjaðir og tannlausir sægarpar, nánast eins og klipptir út úr sjóræningjasögu. Átu skerpikjöt og úldinn hangifisk sem máfarnir höfðu fengið að kroppa í út á dekki. Snillingar.

Í öllu falli kom einn þessara manna til mín þar sem ég stóð hjá lúgunni og dró upp úr pússi sínu bjórflösku og rétti mér. Í barnslegri gleði tók ég við og kláraði hana í þremur sopum, og þakkaði svo fyrir mig með tár á hvarmi. Færeyingurinn átti við sína í rólegheitunum og spallaði við mig á meðan sólin kom upp. Eftir 24 tíma vakt fengum við að hvíla okkur í 8 tíma áður en næsta törn tók við.

Önnur vakt sem tók á og ég man eftir eins og gerst hefði í gær var í uppskipun hjá Eimskip í Hafnarfirði. Það hef ég rakið áður og mun ekki gera aftur.

Góðar stundir.

Úthlutun ritlauna árið 2005 er glæsileg og ber starfi nefndarinnar gott vitni. Meðferð þessara peninga er dæmi um markvissa menningarstjórnun. Í þessu tilviki er ákvörðunin að hafa þrjá óháða aðila innan nefndarinnar, sem geta valið á eigin forsendum án tilskipanna eða einhverrar stefnumótunar, dæmi um markvissa menningarstjórnun. (Í raun er ekkert óhugsandi staða að pólitíkusar hefðu meðferð þessara peninga á sinni könnu. Heiðurslaunum Alþingis er úthlutað af þingmönnum, það hefur dregið úr virðingu launanna, virðingu alþingis og síðast en ekki síst þeirra sem launin hljóta. (Þráinn Bertelsson anyone?)) Fagmenn eiga vitaskuld að fá að sinna svona störfum óáreittir.

Þegar staðið er að úthlutun listamannalauna er mikilvægt að hafa eftirfarandi í huga.

Listin þrífst á fjölbreytni og upphafningu möguleika. Listin upphefur menninguna, varpar nýju ljósi á viðfangsefni og skapar nýja hugsun. Til þess að henni auðnist það verður hún að ná til allra þátta menningarinnar, öllum menningarkimum verður að ljúka upp, eða í öllu falli gægjast inn í. Auk þess verður listin að nýta sér eins margvíslega tæki og hægt er til að fjalla um viðfangsefni sín.

Mikilvægasta tæki listamanns, og án þess deyr hann, eru hæfileikar. Hæfileikar til að skoða, skilja og túlka. Af þessu leiðir að þeir hæfileikaríkustu eiga að vera styrktir af ríkinu til að sinna starfi sínu. Sérstaklega þar sem launin skilja á milli feigs og ófeigs í listabransanum, nema ríkidæmi sé fyrir hendi (að því gefnu að menn brjótist ekki til fátæktar).

Þess vegna verður að gæta að því að hópurinn sé ekki einsleitur, en samanstandi umfram allt af hæfileikaríkum rithöfundum. Þeim bestu sem völ er á. Og þá komum við að vandamáli sem áður hefur verið rætt.

Einhver vinsælasta klisja sem haldið er fram um bókmenntir (og aðrar listir svo sem) er að ekki sé hægt að keppa í þeim. Vinsældirnar stafa vitanlega af því að sannleikskorn er í klisjunni. Hins vegar er fáránlegt að ætla sér að engir mælikvarðar séu til á bókmenntir. Það eru vondar bækur og góðar bækur, ekki bara skemmtilegar og leiðinlegar.

Skattborgarar, svo ég tali ekki um listunnendur þessa lands kæra sig ekki um að vondum rithöfundum sé haldið uppi á launum frá ríkinu. Þess vegna er það gleðiefni að listinn sé svo haganlega unninn í þetta skipti. Fjölbreytt samansafn hæfileikaríks fólk.

Á dögum eins og þessum segi ég yfirleitt ekki neitt. Enda búinn að tæma mig fyrir löngu. Úrvinda eins og tuska. Dasaður af lyfjaáti. Skynfærin eru löskuð, valda mér kvöl og útiloka allt annað áreiti en ærandi taktfastan sársaukaslátt.

Undir þessum kringumstæðum færi hver einasta kúla í gegnum Neo. Þess vegna drögum við okkur í hlé, förum í felur. Hann freistast ekki til að stinga höfðinu út úr fylgsninu eitt augnablik því að hann veit að samstundis væri hann búinn að vera.

Það gerði ég hins vegar, kannski í þeirri von um að endir yrði bundinn á kvalræði mitt.