Surrounded by the city

Menn segja óteljandi sögur af kynnum sínum af New York, af sigrum og sorgum. Líklega á það síðarnefnda oftar við. Hún er vissulega stórbrotin - en hún hefur líka harðneskjulegt viðmót. það sem skiptir máli, hvað sem menn segja, eru dollararnir sem maður hefur undir höndum. Þeir eru upphaf og endir alls. ´Hvað get ég grætt á þessum´ eru hugsanir sem skína úr augum viðmælenda. Dollarar skilgreina rýmið og tímann og allt þar á milli.
En á einhvern undarlegan hátt er hún þægileg, allt að því persónuleg. New York er raunar persóna og leikandi. Hún er ferðafélagi, segir af sér sögur og sýnir af sér mismunandi skapgerðir. Í Central Park er hún falleg og afslöppuð, í Chelse er hún miðaldra, borgaraleg og ívið frjálsleg, við South street seaport er hún tilgerðarleg og í Harlem er hún öldruð og virðuleg og vitanlega svört.
En hvað sem því líður vilja allir vera inn undir hjá New York. Aðalumræðuefnið manna á milli er New York og um hana er talað eins og hverja aðra manneskju.
Og svo er allt fólkið: Woody Allen, Jerry Seinfeld, Jonathan Lethem, Tony Kushner, Tina Fey, Lou Reed og Paul Auster svo einhverjir séu nefndir. Hérna voru Walt Whitman, Truman Capote, Upton Sinclair og Herman Melville. Hetjur (og skúrkar) borgarinnar. New York er vettvangur afreksfólks, snillinga - hér gerast hlutirnir. En þó að manni verði hugsað til þessa fólks þá er hitt meira áberandi; sífellt fyrir augunum, tapararnir sem svo eru skilgreindir hér í landi meintrar mannúðar. Heimilislausir betlarar, alkar, fíklar og geðsjúklingar. Sumir eru með sitt á hreinu, eru heiðarlegir og reyna að komast af með því að safna peningum fyrir samtök heimilislausra eða annað slíkt. Aðrir eru aumkunarverðir. Margir hafa horfið ofan í myrkviði neðanjarðarganga sem í endalausri flækju hola jörðina undir Manhattan. Þúsundir heimilislausra hafi fundið sér athvarf í yfirgefnum göngum og lifa þar við frumstæð (en stundum furðu góð) kjör. Heil samfélög þrífast í göngunum með sjálfskipuðum “bæjarstjórum”, talsmönnum og sendiboðum. Þetta fólk hefur orðið undir í lífinu og almennur skilningur er að ábyrgðin liggi hjá því sjálfu.
Í göngunum sem enn eru í notkun gengur hið fræga subway. Einkavætt og niðurnítt samgöngukerfi New York borgar er það stærsta í heimi. Ekkert annað kerfi á jörðinni flytur meira magn af fólki, nema kannski jörðin sjálf. Á hverju augnabliki eru 300.000 manns í vögnum lestanna. Í þessum 6.100 vögnum mætti koma fyrir hinni íslensku þjóð eins og hún leggur sig. Kerfið er ágætlega notendavænt, með því kemst viðvaningur nánast hvert sem er á ásættanlegum tíma (reyndar með nokkrum undantekningum). Hins vegar eru margar brotalamir þegar nánar er að gáð. Einhverra hluta vegna er sífellt verið að gera breytingar á áætlunum og ef vel á að vera þarf maður að lesa fjöldan allan af tilkynningum á breytingum ef maður vill ekki lenda í því að standa eins og álfur eftir lest sem kemur aldrei. Eins er álagið fáránlegt á háannartímum. Vagnar fyllast og fólk stendur eftir af því að fleiri sardínum verður ekki troðið í dósina. Hinar standa inn í vagninum og geta sig hvergi hrært. Stöðvarnar eru sjabbí og vagnarnir líka, endurbætur eru engar og viðhald í lágmarki. Megnið af kerfinu stendur eins og það var 1910 þegar klárað var að byggja það. En auðvitað hefur það sinn sjarma.
Ferðamaður á Manhattan verður fljótlega var við átakanlegan skort á almenningssalernum. Einfaldast er að fara inn á kaffihús eða veitingastað en þá þarf ferðamaðurinn oftast að kaupa sér eitthvað að drekka (því ekkert er ókeypis í NY), fyllir þar með blöðruna upp á nýtt og hringrásin hefst.
Þrengsl borgarinnar, gernýting á öllu nothæfu plássi, framkvæmdagleði og verktakaást Bloomberg borgarstjóra. Götulífið einkennist af gríðarlegum hávaða, hvert sem augum er litið er verið að byggja, lagfæra, stækka, bæta og breyta. Þetta á eingögnu við um fasteignir. Gatnaframkvæmdir virðast til dæmis ekki vera jafn tíðar. Loftpressur og steypusagir garga í eyrun á manni við hvert götuhorn. Ofan á það bætist linnulaus umferðarniðurinn og mas fólks sem er þjappað saman á gangstéttunum. Þvílíka fólksmergð hef ég aldrei upplifað. Líklega er það aðal menningaráfallið, að þurfa að velta fyrir mér útliti, bakgrunni og örlögum slíks hafsjós af manneskjum að kerfið fer í baklás. Það má eiginlega segja að ég hafi verið með störuna síðan ég kom, fastur í andlitum þúsunda og tugum þúsunda, þannig að ég hef varla komist að því að skoða borgina að öðru leyti. En kannski er það ekki svo slæmt. New York; margslungin og viðkunnanleg er auðvitað ekki síst fólkið sem byggir hana. Svo dásamlega fjölbreytt opinberar hún fyrir manni í senn sigur mennskunnar og auðmýkingu.